12/08/2015

Yr Eisteddfod ar Groesffordd

Caethiwo'r Eisteddfod - neu ei gadael yn rhydd?
Does dim byd yn fwy tebygol o gynnau dadl ymysg y Cymry Cymraeg – neu o leiaf garfan benodol ohoni, y ‘dosbarth canol’, neu ‘bobl y pethe’ – na cheisio newid yr Eisteddfod.

Dysgodd y trefnwyr y wers honno wrth fygwth mynd a’r ŵyl i Lerpwl yn 2008!

Criw digon ceidwadol yw’r Eisteddfodwyr selog. Nid yw unrhyw newid, o werthu cwrw ar y maes i wahanu'r maes carafanau a’r pebyll, yn debygol o rygnu eu bodd.

Gwyr unrhyw un sy’n ymddiddori rhywfaint yn hanes yr ŵyl bod yr Eisteddfod wedi newid yn sylweddol drwy gydol ei hoes. A bu achwyn bob cam o’r ffordd.

Dyma ddyfyniadau o un gyfrol o’r Geninen yn 1887:

“... mae’r Eisteddfod Genedlaethol Gymreig wedi ymddirywio cymaint nes y mae wedi dyfod yn fwy o ‘Music Festival’ Seisnig nag o Eisteddfod mewn gwirionedd.”- Gwyndodig “... mae amryw o hen gefnogwyr yr Eisteddfod wedi dod i gredu ma nid y rheilffordd a achosa farwolaeth yr iaith Gymraeg, ond yr Eisteddfod.” – Glanffrwd

Rwy’n cofio’r amheuon pan ddatgelwyd y Pafiliwn Pinc am y tro cyntaf nôl yn 2006. Nawr mae fel petai wedi tyfu’n symbol o’r Eisteddfod ei hun.

Mae newid yn anochel ac i’w groesawu, ac mae nifer o’r traddodiadau Eisteddfodol sydd mor annwyl i ni erbyn hyn yn ganlyniad i ddyfeisiadau damweiniol neu fwriadol dros y degawdau.

Steddfod y Stryd

Serch hynny, rhaid hefyd gwerthfawrogi bod yr Eisteddfod wedi ei gadw ar y cledrau hyd yma drwy union ymdrechion y Steddfodwyr selog rheini sy’n reit hoff o gwyno.

A bu gwrthdaro sylweddol eisoes rhwng y rheini sy’n frwd o blaid y syniad o gynnal Eisteddfod 2020 ar strydoedd Caerdydd a’r rheini sy’n benderfynol yn erbyn.

(Yn anffodus Twitter bu prif gyfrwng y ddadl hyd yn hyn, gan olygu ei fod wedi troi mewn dim i or-gyffredinoli a dadlau dros ystyr geiriau.)

O’m rhan i, rydw i’n berffaith fodlon rhoi tro ar y syniad, ond hefyd yn gofidio am agwedd ffrwd â hi ambell un sy’n benderfynol o fwrw ymlaen â newid sylfaenol i’r ŵyl er nad oes unrhyw gadarnhad eto beth fydd y trefniadau.

Hyd y gwelaf i, mae yna bryderon gwbl ddilys ynglŷn â’r syniad - ac ni wneith unrhyw ddrwg o gwbl i’w gwyntyllu yn y sffêr gyhoeddus.

Nid ydynt yn golygu bod y person sy’n gwneud yr awgrymiadau yn a) negyddol, b) yn casáu Caerdydd, na chwaith c) eisiau byw mewn ‘ghetto’ Cymraeg ar wahân i weddill y bydd.

Gŵyl yw’r Eisteddfod

Nid adlewyrchu byd-olwg cyfyng ac allgynhwysol y mae’r dymuniad i gynnal yr Eisteddfod mewn cae diarffordd.

Gŵyl yw’r Eisteddfod, ac fel llawer i ŵyl arall a gynhelir yn ystod misoedd yr haf, aiff pobl yno ar eu gwyliau.

Un o brif rinweddau gwyliau yw cael dianc o amgylchedd cyfarwydd i rywle newydd a gwahanol.

Nid wyf yn credu bod y rheini sy’n gwrthwynebu Eisteddfod stryd yng Nghaerdydd yn synio felly am nad ydynt yn hoffi’r brifddinas, ond yn wir am eu bod yn or-gyfarwydd â hi.

O ddewis gwyliau, nid yw treulio wythnos ar stryd ddinesig (yng Nghaerdydd neu unrhyw ddinas arall) yn cymharu’n ffafriol yn eu meddyliau a chael ymlacio gyda photel o gwrw ynghanol cefn gwlad ar ddiwrnod braf o haf.

Cefnogir y dybiaeth hon gan ystadegau’r Eisteddfod eu hunain. Lle yw’r ardal fwyaf poblogaidd o ran nifer yr ymwelwyr? Y Bala. Ardal o harddwch naturiol sy’n bell o bobman.

Yr union fath o le y mae pobl yn hoffi mynd ar eu gwyliau.

Rhaid cofio felly mai gŵyl yw’r Eisteddfod, nid gwasanaeth. Mae pawb sy’n mynychu yn gwneud am eu bod yn cael ryw fwynhad o wneud hynny.

Nid cenhadwyr ydynt, i’w gyrru yma a thraw gan ddeallusion y genedl er mwyn argyhoeddi pobl sydd ddim yn hoffi Eisteddfota.

Y peryg wrth newid cyfeiriad er mwyn apelio at gynulleidfa newydd, ydi eich bod chi’n methu ac yn colli eich cynulleidfa wreiddiol hefyd.

Maen blastig
Y pryderon

Dyma’r pryderon hyd yma, rhai gen i a rhai sydd wedi eu cywain gan eraill (croeso i chi ychwanegu rhagor yn y sylwadau):

1.) Does dim naws gŵyl ynghanol dinas fawr. Di-enaid a diflas oedd Eisteddfodau’r Urdd yng Nghaerdydd.

2.) Mae strydoedd Caerdydd yn llawn siopau. Pa obaith sydd gan stondinwyr dan y fath amgylchiadau? Ydw i’n debygol o bicio i stondin Cadwyn os oes John Lewis rownd y gornel? Hmmm...

3.) Mae’r Eisteddfod yn anferth - mae cannoedd o stondinau a neuaddau. Ni fydd modd cynnwys y cyfan mewn un stryd neu sgwâr. O ganlyniad fe fydd wedi ei wasgaru yma a thraw, heb ganolbwynt i’r cwbl.

4.) Byddai 20,000 o ymwelwyr dyddiol yn anweledig ynghanol torfeydd arferol Caerdydd. Caiff yr elfen gymdeithasol Gymraeg ei wanedu yn sylweddol.

5.) Bydd Eisteddfod sy’n fwy hygyrch i bobl Caerdydd yn llai hygyrch i bawb arall. Yn ogystal â chyrraedd ar drên neu gar bydd angen teithio ar fws neu ar droed i ganol y ddinas. Os oes maes carafanau neu bebyll fe fydd ymhell o ganolbwynt yr ŵyl.

6.) Ni fydd yr ŵyl deuluol. Mae rhieni yn caniatáu i’r plant grwydro’r maes yn weddol sicr y bydd wynebau cyfarwydd o’u cwmpas ac y byddant yn saff. A fyddant yn cael yr un pen rhyddid ar strydoedd Caerdydd? Anodd credu.

7.) Sut fydd yr Eisteddfod yn talu ei ffordd? Mae’n anhebygol y bydd busnesau lleol yn fodlon gweld cau stryd gyfan i’w siopwyr arferol. O godi arian ar bobl i ymweld â’r pafiliwn, darlith neu gig yn unig, fe fydd llai o gymhelliad i bobl daro i mewn arnynt os ydynt yn cael crwydro’r ‘maes’ am ddim. Ydi’r Eisteddfod yn ddigon sicr yn ariannol i beryglu newid ei fodel busnes yn llwyr?

Y ddadl o blaid

Beth felly yw’r brif ddadl o blaid Eisteddfod ar y stryd? Yr hen gastanwydden  honno, ‘Mynd a’r Eisteddfod at y bobol’, ac er fy mod i yn sicr o blaid hynny rwy’n credu na ddylid mynd i eithafion.

Mae’r Eisteddfod eisoes yn ŵyl deithiol. Gwneir ymdrech ymwybodol bob blwyddyn i symud yr ŵyl hwnt ac yma er mwyn rhannu’r budd economaidd a diwylliannol, ac arbed y drafferth i bobl sydd ddim yn Eisteddfodwyr selog i symud ati hi.

Roedd hyn yn angenrheidiol yn nyddiau cynnar yr ŵyl pan oedd yn amhosib bron teithio o un pen o Gymru yw’r llall, ond rydym wedi parhau â’r traddodiad drwy ddewis.

Nid oes yr un ŵyl fawr arall yn mynd i’r fath ymdrech. Y Sioe Frenhinol, Gŵyl y Gelli, Glastonbury, Green Man, Sesiwn Fawr, Wakestock - maent oll wedi eu hysbysebu’n ddigon celfydd ac yn darparu cymhelliad digonol i bobol fod eisiau mynd atyn nhw.

Buddsoddir yr elw, nid mewn codi adeiladau parod am wythnos y flwyddyn, ond mewn gwella’r cyfleusterau ar y maes fel bod yr arlwy yn well y flwyddyn ganlynol.

(Yn wir mae yna ddadl y byddai’r ŵyl yn fwy llwyddiannus wrth ddenu’r di-Gymraeg a’r di-diddordeb o ollwng pac a gwario’r arian hwn ar wella’r hyn sy’n cael ei gynnig ar y maes.)

Gallwn dderbyn bod yr Eisteddfod eisoes felly yn mynd y tu hwnt i’r un ŵyl fawr arall er mwyn cyrraedd pobl, ac ar ei cholled yn ariannol o ganlyniad.

Ond ymddengys nad yw’r teithio hwn yn ddigon - yr awgrym erbyn hyn oedd nad oedd maes Eisteddfod 2008 yn y Brifddinas yn ddigon hygyrch i’r trigolion.

Roedd wedi ei ‘guddio’ ymaith lle na fyddai neb byth yn dod ar ei draws.

Ar sail y cwynion hyn fe fyddech chi’n meddwl bod yr ŵyl wedi ei chynnal mewn rhyw warws diarffordd neu gyrion dwyreiniol y ddinas, neu ar Ben y Fan.

Ond cafodd ei chynnal reit yn ganol y ddinas. Braidd na ellir bod wedi dod o hyd i leoliad mwy canolog.

Piciais i o’r maes i’r sinema i wylio'r ffilm Batman newydd ar ddydd Mawrth yr ŵyl. Pan orffennodd y ffilm, roedd gen i ugain munud i gyrraedd yn ôl i’r maes ar gyfer un o ddigwyddiadau’r pafiliwn ac roeddwn i yno gyda deg munud i’w sbario.

Os ydi rhywun eisiau mwynhau arlwy'r Eisteddfod heb symud modfedd, mae modd gwneud hynny ar S4C ac ar app.

I’r rheini o Gaerdydd oedd am fynychu, nid oedd ymlwybro drwy Barc Biwt yn ormod i’w ofyn, siawns. Roedd yna hyd yn oed sgwteri i gludo’r henoed o un pen o’r parc i’r llall.

Efallai nad oedd rhai pobl yn ymwybodol bod yr Eisteddfod yno. Ond mae yna lawer yn digwydd mewn prifddinas – gormod yn wir i wybod am y cwbl.

Roeddwn i yn y brifysgol yng Nghaerdydd pan oedd ffeinal Cwpan FA wedi ei gynnal droeon yn y ddinas, a blaw bod un o fy nghyd-letywyr wedi tynnu fy sylw at y ffaith ni fyddai gen i syniad.

Y gwirionedd yw bod gŵyl y tu ôl i ddrysau caeedig ar strydoedd Caerdydd yn debygol o fod yn fwy anweledig na chodi pafiliwn mawr binc ynghanol prif faes hamdden y ddinas.

Mae pafiliwn mawr yn ennyn chwilfrydedd, yn denu diddordeb. Fe fyddai Eisteddfod stryd yn toddi i’w hamgylchedd.

Eisteddfod Casnewydd - dyddiau da!
Cydbwysedd

Ai diffyg hyder yn yr ŵyl sydd y tu cefn i’r dyb hon bod angen mynd a hi yn fwyfwy agos at bobl o hyd?

Ydyn ni wedi colli hyder yn ein galli i ddenu pobl at yr ŵyl, ac felly yn credu bod angen eu rhwydo?

Oes angen i’r Eisteddfod fod yn ryw fath o venus fly trap, yn llechu ymysg strydoedd Caerdydd yn disgwyl i gael traflyncu pobl sy’n digwydd taro heibio?

Rwy’n credu bod elfen o ddiffyg hyder yma – ond yn fwy perthnasol efallai yw’r newid yng nghymeriad yr Eisteddfod ei hun.

Mae maes yr Eisteddfod wedi mynd yn rhy fawr, ac yn rhy ‘gaeedig’, yn enwedig felly gyda’r nos.

Does dim cymhelliad bellach dros adael y maes ei hun o gwbl.

Mae’r dyddiau pan oedd yr Eisteddfod yn ‘cau siop’ tua 6pm wedi dod i ben dros y blynyddoedd diwethaf, yn sgil cynnig cerddoriaeth byw a thafarndai yno.

Un o’r Eisteddfodau cyntaf i fi eu mynychu oedd un Casnewydd yn 2004. Mae gen i atgofion cynnes o droedio maes gwledig, prydferth yn ystod y dydd.

Ond ar ôl 6pm roeddwn i ac eraill yng nghefn bws mini (wedi ei yrru gan Fred Ffransis, yn ôl yr hyn ydw i’n ei gofio) i ganol y ddinas am noswaith o rialtwch.

Ym Meifod yn 2003, gwelais Tudur Owen yn gwneud stand up am y tro cyntaf yn un o neuaddau'r dref.

Roedd yr arlwy gyda’r nos yn eich gwahodd i ymweld â gweddill y gymuned.

Mae Eisteddfod o’r fath yn cynnig y gorau o’r ddau fyd. Y Maes gwledig gyda’r dydd a’r ddinas (neu’r dref) gyda’r hwyr.

Mae angen dychwelyd at y cydbwysedd hwnnw. Nid mynd o un eithaf i’r llall - maes sydd fel dinas, i ddinas sydd fel maes - yw’r ateb yn fy nhyb i.

12/08/2014

Blogiadau Ffrwti.com

Yn ddiweddar rydw i wedi bod yn cyfrannu at wefan aml-gyfrannog Ffrwti.com. Dyma restr o'r blogiadau hyd yma. Fe wna i ddiweddaru'r rhestr wrth i mi eu hysgrifennu:



Yr Express a'r gaeaf oeraf erioed

A yw'r dosbarth canol Cymraeg yn lladd yr iaith?

Meddylfryd y Cymry

Gwersi i Gymru o fethiant Salmond

Y dadl-aye yn yr Alban

#indyref a chysgod '92

Dim annibyniaeth i'r Alban - peth da i Gymru?

Y Gymraeg v GDP

A yw cenedlaetholdeb o fudd i'r iaith Gymraeg?

Ystadegau Eisteddfodol

Cofio'r Eisteddfod

Cymru a Phalestina

Trafferth ar Draffordd

Y Dwymyn Hyper-lleol

Oes Aur Cyhoeddi Ar-lein?

15/06/2014

Hir Oes i’r Cymry Taeog!


"Dylwn i fod wedi aros adref!"
Mae fy ffrwd Twitter wedi ffrwydro â chynddaredd unwaith eto wrth i garfan o gyd-Gymry dderbyn cael eu hurddo yn aelodau o’r Ymerodreath Brydeinig. Efa Gruffudd Jones oedd yn ei chael hi ryw chwe mis yn ôl, ond nawr Cerys Matthews sydd wedi ei dal hi gan y Twitterati. ‘Every day, when I wake up, I thank the Lord I’m British?’

Dywed Adam Price mewn trydariad heddiw:

Testun trueni yw gweld mawrion ein cenedl yn ildio un ar ol y llall i wobrwyon y Sefydliad Brydeinig. Ble ar y ddaear mae'n hunan-barch?

Serch hynny mae hanes ein cenedl yn awgrymu bod gennym ni le i ddiolch i’r Cymry di-asgwrn cefn yn ein plith. Gellid dadlau na fyddai ein hiaith a’n diwylliant ni’n bodoli heddiw pe na bai’r Cymry mor tu hwnt o liprynnaidd. Wele er enghraifft y modd y cafodd y Cymry eu trin yn y canol oesoedd o’u cymharu â’r Gwyddelod a’r Albanwyr. Oherwydd bod Cymru wedi ymostwng mor barod i ewyllys coron Lloegr, ni aethpwyd ati i geisio dinistrio’r iaith frodorol â’r un eiddgarwch ac a welwyd yn y gwledydd rheini. Mae’r hanesydd Victor Durkacz wedi dadlau bod yr iaith Gymraeg wedi goroesi’r oesoedd canol yn rhannol oherwydd nad oedd ganddi unrhyw gysylltiad â gwrthryfel yn yr un modd a’r Aeleg neu’r Wyddeleg, ac felly na wnaeth Lloegr drafferthu ceisio ei difa. Yn ôl Richard Suggett, Eryn M. White a Geraint H. Jenkins ystyrir Cymry yn dalaith fach deyrngar a diffwdan gan Loegr yn ystod y cyfnod hwnnw. Roedd y Ddeddf Uno yn ymdrech amlwg i geisio integreiddio Cymru yn ieithyddol a diwylliannol i Loegr - ond ni chafodd ryw lawer o effaith. Doedd dim cymaint â hynny o angen llywodraethu gwlad mor dawel a diffwdan a Chymru, mewn unrhyw iaith. Drwy gadw eu pennau i lawr, fe oroesodd y Cymry.

Mae’r un peth yn wir wrth ystyried Oes Fictoria. Er bod y Llyfrau Gleision yn datgelu bod agwedd y wladwriaeth Brydeinig at y Gymraeg yn parhau yn hollol wrthwynebus, ni wnaethpwyd ryw lawer o ymdrech i geisio cael gwared ohono. Efallai eu bod nhw’n ystyried y Cymry yn ddigon abl i ddifodi eu hiaith eu hunain. Roedd y Cymry wedi gwirion ar yr ymerodraeth a’r dyfodol llewyrchus yr oedd yn ei gynnig iddynt. Roedd yr Eisteddfod yn cynnal cystadlaethau ar sut orau i ddefnyddio’r ŵyl fel modd o ledaenu’r Saesneg. Roedd yr Ymneilltuwyr Cymraeg yn talu i godi capeli Saesneg o’u pocedi eu hunain ar gyfer twristiaid a newydd ddyfodiaid, ac yn gyrru addolwyr Cymraeg iddynt er mwyn cynyddu’r niferoedd. Mae’n wir fod ambell un o arweinwyr Cymreig y cyfnod wedi dadlau y byddai dysgu drwy gyfrwng y Gymraeg yn yr ysgolion yn syniad da - ond fel modd o hwyluso’r broses o  drosglwyddo’r Saesneg i’w plant. Teimlai gwladgarwyr megis Michael D Jones yr angen i yrru ei gyd-Gymry ymaith i Batagonia a dechrau o’r newydd. ‘Cymru lân, Cymru lonydd’ oedd ein gwlad, ‘gwlad y menig gwynion’, oedd yn cymryd balchder mawr yn eu teyrngarwch i’r wladwriaeth Brydeinig. Rywsut, er gwaethaf ymdrechion taer y Cymry eu hunain, fe oroesodd yr iaith.

Fel cnofil sy’n cymryd arno ei fod wedi marw fel bod cath yn gadael llonydd iddo, llwyddodd iaith a diwylliant y Cymry i osgoi bod yn unrhyw fath o fygythiad i’r Saeson nes bod yr Ymerodraeth Brydeinig wedi mynd a’i phen iddi. Brwydrodd y Gwyddelod a’r Alban yn ôl, ac er bod un wlad yn annibynnol, a’r wlad arall yn ymylu ar fod felly, mae eu hieithoedd bron a bod wedi eu difa fel ieithoedd cyntaf, byw.

Wrth gwrs dyw’r un wlad yn mynd i selio ei ‘myth’ cenedlaethol ar ei gallu i gadw ei phen i lawr ac osgoi cythruddo unrhyw un arall. Fe fyddai yn well gennym ni edrych yn ôl at Owain Glyndŵr, a Llywelyn ein Llyw Olaf, ac arweinwyr eraill - ond onid y cyfan y llwyddon nhw i’w gyflawni oedd tynnu nyth cacwn i’w pennau? Beth am gymryd y cyfle yn lle i ddiolch i Cerys Matthews ac MBEs eraill y byd yma am blygu glin i’r Cwîn - efallai y cawn ni ganiatâd i siarad y Gymraeg am ychydig flynyddoedd eto! :P

26/05/2014

Sylwadau pytiog ar etholiadau Ewrop


Dyma ambell i sylw yn dilyn canlyniadau etholiadau Ewrop neithiwr... dim ond synfyfyrio ydw i fan hyn, does dim sail academaidd o gwbl!

Mae sylw drwg yn well...

Roedd UKIP wedi eu taro gan bennawd negyddol ar ôl pennawd negyddol. Ond roedd cyfanswm yr ymdriniaeth wedi argyhoeddi sawl un eu bod nhw’n blaid arwyddocaol ac y byddai pleidleisio o’u plaid yn gyrru neges benodol i’r sefydliad gwleidyddol. Does dim pwynt galw enwau ar blaid os ydyn nhw’n rhannu pryderon canran sylweddol o’r etholwyr - bydd yr ymosodiad yn gwneud i bobl yn uniaethu yn gryfach â’r blaid yn hytrach nag yn llai.

... na dim sylw o gwbl

Mae cefnogwyr Plaid Cymru yn tueddu i bryderu am eu strategaeth cyfathrebu. Ond os nad yw’r neges yn cyrraedd yr etholwyr does dim llawer o ots beth yw’r cynnwys. Rydw i’n dilyn nifer o siaradwyr Cymraeg ar Twitter ac felly yn clywed llawer iawn gan Blaid Cymru – ond ychydig ydw i’n ei glywed drwy’r cyfryngau prif lif. Yr unig beth ydw i’n cofio ei weld drwy gydol yr ymgyrch oedd ymosodiad Leanne Wood ar UKIP, a’r unig reswm y cafodd hwnnw cymaint o sylw oedd oherwydd bod Dafydd El wedi ei thanseilio.

Dylanwad San Steffan

Mae gan etholiadau Ewrop ac etholiadau’r Cynulliad yr un broblem. Ychydig iawn yw’r ymdriniaeth o faterion Cymreig na Ewropeaidd yn y wasg, ac felly mae pobl yn pleidleisio ar sail gwleidyddiaeth San Steffan. ‘Gyrru neges’ yw’r nod bob tro, yn hytrach na mynegi barn a phenderfyniadau gwleidyddol y pleidiau yn y sefydliadau penodol mae’r etholiad yn ymwneud â nhw.

Mae yna lawer o gwyno nad yw gwleidyddiaeth Cymru yn cael sylw yn y wasg Lundeinig. Ar yr un pryd mae yna lawer o gwyno fod yna wagle yn y cyfryngau yng Nghymru. Dylai cenedlaetholwyr felly fynd ati i lenwi’r gwagle hwnnw gyda’u cyhoeddiadau eu hunain.

Effaith y We 2.0

Rwy’n credu bod y refferendwm ar annibyniaeth yn yr Alban a thwf UKIP yn arwydd o rym y we 2.0. Er bod y mwyafrif llethol o’r cyfryngau yn gwrthwynebu annibyniaeth i’r Alban, ac annibyniaeth i’r DU o Ewrop, mae’r rhyngrwyd yn cynnig modd i bobl ddod o hyd i eraill sydd o’r un farn â nhw. O dan bob erthygl gwrth-UKIP yn y Guardian a’r Telegraph roedd miloedd o sylwadau yn gwrthwynebu ac yn tanseilio awdurdod y cyhoeddwr gwreiddiol – heb son am ddylanwad Twitter, Facebook, a rhywdweithiau cymdeithasol eraill.

Pam nad yw Plaid Cymru wedi gallu denu cefnogaeth drwy’r cyfryngau cymdeithasol yn yr un modd? Ydi cefnogwyr y Blaid yn tueddu i sgwrsio yn Gymraeg ar Twitter ayyb, gan gau eraill allan o’r drafodaeth? Ta ai’r broblem yw nad oes gan y Blaid un nod amlwg cyraeddadwy y maen nhw’n eu harddel a all ysbrydoli pobl (digon llugoer ydyn nhw ar bwnc annibyniaeth)?

Nid yw UKIP yn ‘un-Welsh’ wedi’r cwbl

Mae nifer o Gymry yn hoffi meddwl ein bod ni’n wlad llawer mwy adain chwith na Lloegr. Roedd Siôn Jobbins yn awgrymu yn ei lyfr The Phenomenon of Welshness mai ryw fath o barhad o gred Cymry Oes Fictoria eu bod nhw’n fwy Cristnogol na gweddill Prydain yw hyn. Hynny yw, efallai nad oes gennym ni unrhyw rym gwleidyddol, ond o leiaf fe allwn ni hawlio’r tir uchel moesol!

Yn wahanol i’r Alban, lle yr oedd cefnogaeth UKIP dipyn yn is na gweddill Prydain, fe wnaeth y blaid yn dda iawn yng Nghymru. A hynny yn y Fro Gymraeg a Chymoedd y De, gan awgrymu bod pobl sy’n ystyried eu hunain yn Gymru yn gyntaf, ac yn siaradwyr Cymraeg, yn fodlon eu cefnogi.

Dylid rhoi pwysau ar UKIP dros y Gymraeg

Digon ‘cymysg’ yw record UKIP ar unrhyw beth Cymraeg neu Gymreig - roedden nhw o blaid diddymu’r Cynulliad nes yn ddiweddar, mae eu taflenni etholiadol yn uniaith Saesneg, ac roedd eu Haelodau Seneddol Ewropeaidd ymysg yr unig rai a bleidleisiodd yn erbyn rhagor o hawliau i ieithoedd lleiafrifol.

Ond os yw UKIP wir wedi derbyn cefnogaeth Cymry Cymraeg, yna wrth i’r blaid ddatblygu o bleidlais brotest i blaid wleidyddol aeddfed dylid rhoi pwysau arni i barchu’r Gymraeg a sefydliadau Cymreig. Nawr yw’r amser i wneud hyn, tra bod polisïau a hunaniaeth y blaid yn haws dylanwadu arnynt.

Mae rhai o’r materion mae UKIP yn eu codi yn rhai dilys

Mae’n amlwg bod UKIP yn denu cefnogaeth nifer o bobl hiliol. Nid yw’n anodd dyfalu i le y diflannodd pleidlais y BNP ddydd Iau. Ond mae atyniad y blaid yn eang ac mae wedi ei chreu o gyfuno sawl elfen o’r pleidiau eraill, fel ryw fath o fwystfil Frankenstein erchyll. Mae yno gefnogaeth dosbarth gweithiol sosialaidd, ceidwadaeth, a rhyddfrydiaeth, ynghlwm â’u gweledigaeth.

Serch hynny er gwaetha’r galw enwau, mae angen i wleidyddion fynd i’r afael â mater mewnfudo a gadael yr undeb Ewropeaidd. Mae yna ddadleuon cryf i’w cynnig o’u plaid – ond mae pawb heblaw am Nick Clegg, chwarae teg iddo, fel petaen nhw’n ofn rhoi cynnig arni. Sut mae mewnfudo yn hybu'r economi? Hyd yn oed os mae’n hwb i GDP - a yw yn codi GDP y pen? Ac ai GDP yw’r peth pwysicaf yn y pen draw wedi’r cwbl? Mae yna ddiffygion mawr â’r modd y mae’r Undeb Ewropeaidd yn cael ei weithredu hefyd. Beth sy’n cael ei wneud i datrys rhain?

Nid pawb sy’n pryderu am y materion hyn sy’n gwneud hynny am nad ydyn nhw’n hoffi meddwl am Rwmaniaid yn symud i mewn drws nesa.  

A fydd UKIP yn diflannu i’r pedwar gwynt?

Mae sawl sylwebydd eisoes wedi holi ai Etholiad Ewropeaidd 2014 fydd ‘Peak Farage’. Fe fydd y blaid yn ei chael hi’n anodd iawn ennill sedd yn Etholiad Cyffredinol 2015. Yn waeth byth iddyn nhw, fe allai ennill un sedd, a bydd Nigel Farage yn eistedd yno am bum mlynedd yn edrych yn hollol ynysig a di-rym – ac yn tyfu’n fwy o ran o’r ‘sefydliad’ bob dydd. Mae gan UKIP y ‘big mo’ ar hyn o bryd ond mae datblygu plaid yn ddigon mawr i ennill seddi ar draws y genedl yn cymryd degawdau. Roedd sylwadau'r ASE Nathan Gill yn y Western Mail y bydd UKIP yn herio am seddi yng Nghymoedd y De yn nonsens. Bydd UKIP yn targedu tua 10 sedd yn yr Etholiad Cyffredinol, y mwyafrif yn nwyrain Lloegr.

Yr eironi wrth gwrs yw bod rhannau helaeth o Ewrop yn unfryd wedi pleidleisio o blaid pleidiau sy’n wrthwynebus i’r rhannau eraill. Wrth i economi'r Deyrnas Unedig, ac Ewrop yn ei gyfanrwydd, ddechrau gwella dros y blynyddoedd nesaf, mae’n debygol y bydd llawer o’r cynddaredd gwrth-Ewropeaidd yn dechrau pylu.

Mae cyfle da gan y Blaid yng Ngheredigion

Mae’n amlwg bod chwalfa sylweddol wedi bod yng nghefnogaeth y Democratiaid Rhyddfrydol, yng Ngheredigion ac ar draws Cymru a’r Deyrnas Unedig. Fe ddaethon nhw’n ail i Blaid Cymru yng Ngheredigion yn Etholiad Ewrop 2009, ond yn bedwerydd eleni. Mae’n anodd diseddu ymgeiswyr unigol, yn enwedig un mor amlwg boblogaidd a Mark Williams, sydd â mwyafrif sylweddol. Ond dyma’r cyfle os fuodd un erioed. Gallai fod yn un darn o newyddion da i PC ar noson etholiad 2015 – yn enwedig os ydyn nhw’n colli Arfon!

11/05/2014

Ebargofiant


Bron i ddeg mlynedd yn ôl taniwyd fy niddordeb mewn llenyddiaeth Gymraeg wedi i mi gael benthyg y nofel Seren Wen ar Gefndir Gwyn gan un o'm ffrindiau. Doeddwn i heb ddarllen nofel Gymraeg ers blynyddoedd cyn hynny - ers dyddiau Cysgod y Cryman ac yr ‘Stafell Ddirgel yn yr ysgol uwchradd. Doedd cylch fy narllen yn Saesneg ddim yn arbennig o eang chwaith - fe fûm i’n byw ar ddiet melys o nofelau Terry Pratchett ac ambell i awdur ffantasi arall ers blynyddoedd. Ond roedd Seren Wen ar Gefndir Gwyn, gan Robin Llywelyn, wedi dal fy nychymyg yn syth. Roedd yn helpu wrth gwrs ei fod yn nofel ffantasi / ffuglen wyddonol o’r math yr oeddwn i eisoes yn ei fwynhau. Ond yn fwy na hynny fe wnaeth i mi sylweddoli fod yna bethau i’w mwynhau yn Gymraeg nad oedd ar gael yn Saesneg - ni fyddai Seren Wen ar Gefndir Gwyn wedi gallu bodoli mewn unrhyw iaith arall. Roedd y Gymraeg tafodieithol yn gymeriad yn y nofel i’r un graddau a Gwern Esgus, Siffrwd Helyg a'r lleill.

Rydw i wedi parhau i ddarllen a mwynhau, ac hyd yn oed ceisio ysgrifennu, nofelau Cymraeg ers hynny.

Mae Ebargofiant yn nofel arall hollol unigryw. Cefais fy atgoffa o Seren Wen ar Gefndir Gwyn sawl gwaith wrth ei darllen - yn bennaf am ei bod, yn y bôn, yn nofel ddigon hwyliog yn llawn cymeriadau hoffus, a’i bod yn yr un modd yn ryw fath o gymysgedd o ffantasi a ffuglen wyddonol.

Un peth arall sydd gan y nofel yn gyffredin â Seren Wen yw y bydd nifer o ddarllenwyr yn cael trafferth ei deall hi ar y dechrau. Derbyniad digon cymysg a gafodd Seren Wen - er gwaetha’r ffaith bod beirniaid y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod 1992 wedi dweud ei bod yn gampwaith - a hynny oherwydd ei bod wedi ei ysgrifennu mewn tafodiaith ogleddol. (Mae yna grynodeb da iawn o’r hanes yn Rhwng Gwyn a Du: Agweddau Ar Ryddiaith Gymraeg Y 1990au, gan Angharad Price.)

Os oedd pobl yn cael trafferth deall tafodiaith Seren Wen, hoffwn i weld eu hymateb i Ebargofiant! Mae’n gymysgedd o dafodiaith ac orgraff anghyffredin. Mae yna rifau yn gymysg â geiriau, geiriau mewn rhes heb fylchau rhyngddyn nhw, a’r holl eiriau ac enwau gwneud y mae rhywun yn eu disgwyl mewn nofel ffuglen wyddonol. Mae’n debyg bod y Cyngor Llyfrau wedi awgrymu y dylai’r awdur ei gwneud yn haws ei darllen. Rwy’n falch na wnaeth hynny, ond rhaid cyfaddef fy mod i wedi straffaglu braidd drwy fwd y tudalennau cyntaf, gan ddarllen ac ail-ddarllen bob brawddeg gan geisio gwneud synnwyr ohonynt.

Wy yw’r nofel hon, gyda phlisgyn trwchus. Mae’n anodd torri drwy’r plisgyn allanol hwnnw, ond o ddyfalbarhau gellid cael mynediad at y melynwy hynod flasus y tu mewn. Erbyn rhyw chwarter ffordd drwy’r nofel, pan mae’r plot wir yn dechrau symud o ddifri, roedd y darllen yn dod yn ddigon rhwydd. Erbyn ei diwedd doeddwn i ddim hyd yn oed yn sylwi ar yr orgraff, heblaw bod yr awdur yn dewis tynnu sylw ati (ac mae’n rhan hollbwysig o’r plot a’r themâu canolog). Roedd yn fy atgoffa o ddysgu i ysgrifennu mewn llawrfer newyddiadurol - yr iaith oedd mor ddiarth i ddechrau, wedi troi’n ail natur yn fuan iawn.

Un peth a oedd o ddefnydd mawr i mi oedd darllen y geiriau yn uchel - fel yr hen fynachod yn eu sgriptoria - nes fy mod i wedi deall eu hystyr nhw. Cyn hir daeth yr iaith yn rhan annatod o wead y nofel ac yn rhan o’r pleser o ddarllen.

Dydw i ddim am ddweud gormod am y melyn wy sydd y tu mewn i’r plisgyn - y byd, y plot, y cymeriadau, a’r themâu. Digon yw dweud fy mod i’n torri bol eisiau trafod y cyfan gyda rhywun arall sydd wedi profi’r cyfan! Mae yna sawl dirgelwch o fewn y plot i gnoi cil arnynt, ac rwy’n credu y bydd y themâu canolog yn destun dehongli a thrafod am amser hir iawn.

Efallai bod hyn i gyd yn gwneud i’r nofel swnio fel pe bai’n waith hynod o galed – ond fel y dywedais i, mae’n  nofel hynod o hwyliog, ac yn ddoniol, hefyd. 

Fel Seren Wen, dyma nofel sydd wedi rhoi archwaeth newydd i mi am lenyddiaeth Gymraeg. Nofel hollol unigryw, na fyddai wedi gallu bodoli mewn unrhyw iaith arall.